منو جهت بارگزاری یافت نشد
MenuId:00000000-0000-0000-0000-000000000000

شهرستان جاجرم


شهرستان جاجرم

-جغرافياي سياسي شهرستان جاجرم:

شهرستان جاجرم در جنوب غربي استان خراسان شمالي قرار گرفته و از شمال به شهرستان مانه و سملقان، از غرب به شهرستان گرمه، از جنوب به استان سمنان، از جنوب شرق به استان خراسان رضوي، از شرق به شهرستان اسفراين و از شمال شرق به شهرستان بجنورد محدود مي­شود. اين شهرستان با مساحت 3654 كيلومتر داراي 3 شهر، 3 بخش، 5 دهستان و 55 آبادي است. جمعيت شهرستان جاجرم در سال 1390 بالغ بر 36898 نفر برآورد گرديده است.

-جغرافياي طبيعي شهرستان جاجرم:

شهرستان جاجرم به طور كلي با توجه به ميزان بارندگي­هاي سالانه جزو مناطق خشك قلمداد مي­شود و اقليم بياباني و نيمه ­بياباني دارد. ارتفاعات واقع در شمال شهرستان كه از شرق به غرب در حاشيه شمال شهرستان امتداد دارد در مواردي بيش از 2000 متر ارتفاع دارند و به طور كلي باعث ايجاد آب و هواي ملايم­تري در اين منطقه شده است. ارتفاعات منفرد جنوب شرقي شهرستان شامل بخشي از كوه­هاي جغتاي است. رودخانه دايمي ولي كم آب و بسيار شور كالشور با جهت شرقيغربي در جنوب شهرستان جريان دارد و به دشت كوير در جنوب شهرستان مي­ريزد. بخش قابل ملاحظه­اي از اقليم اين منطقه كويري و استپي است. بلندترين قله شهرستان، كوه سالوك با حدود 2659 مترارتفاع است كه همراه با ارتفاعات شمال شهرستان به رشته كوه ­هاي آلاداغ متصل است.

-پيشينه تاريخي جاجرم:

شهرستان جاجرم به لطف موقعيت راهبردي خود بر سر راه­ هاي كاروان رو همواره مورد توجه قرار داشته و از دوران پيش از تاريخ تا ادوار متاخر اسلامي به طور پيوسته نقش بارزي را در تكامل فرهنگي خطۀ خراسان ايفا كرده است. وجود محوطه ­هاي بزرگ از دوره ­هاي نوسنگي، مسسنگي و عصر مفرغ از قبيل تپه پهلوان، حيدران و محوطه وسيع چَلو در پهنۀ شهرستان جاجرم آن را به يكي قديمي­ترين استقرارگاه ­هاي بشري در خراسان شمالي بدل كرده است. پراكندگي زياد محوطه ­هاي باستاني مربوط به دوران اشكاني و ساساني در اين شهرستان، از شكوفايي اين خطه در دوره تاريخي با بهره ­گيري از موقعيت مناسب آن بر سر راه ابريشم و معادلات سياسي و تجاري آن دوران حكايت دارد. بررسي گزارش ­هاي مورخان و جغرافي دانان دوره اسلامي نيز نشان از رونق اين منطقه در سراسر دورۀ اسلامي دارد. ضرب مسكوكات مختلف به ويژه سكه ­هاي طلا در جاجرم طي دوره ايلخاني و ايجاد كاروانسراها و رباط ­هاي مختلف در بخش هاي مختلف آن، به بهترين وجه شكوفايي منطقه در سده ­هاي مياني اسلامي را بازگو مي ­كند. اين منطقه تا اواخر دوره قاجار اهميت خود را حفظ نمود تا اينكه با ورود تجهيزات حمل و نقل مدرن، احداث راه ­هاي ترانزيتي و در پي آن حذف شبكۀ راه ­هاي قديم و متروك ماندن راه ­هاي كاروانرو و كاروانسراها به تدريج از اهميت آن كاسته شد و به سرعت افول كرد.

مسجد جامع جاجرم

شماره ثبت در فهرست آثار ملي: 1580

موقعيت: جاجرم، خيابان 15 خرداد جنوبي

بناي مسجد در ميانه بافت تاريخي شهر جاجرم واقع شده كه هنوز بخش هايي از آنها مانند ارگ كاظم خان و باغ و بناي كوشك و برخي بناهاي ديگر بر جاي مانده ­اند. برخي پژوهشگران بناي اوليه مسجد جامع جاجرم را به دورۀ سلجوقي نسبت مي ­دهند. اين مسجد از نوع مساجد شبستاني است و پلان آن بسيار ابتدايي و مشابه طرح يك ايواني است. ورودي بنا در ضلع شمالي آن قرار گرفته كه به يك صحن كوچك به ابعاد 5/7×5/7 وصل مي ­شود. در دو ضلع شرقي و غربي صحن مسجد شبستان هايي ساخته شده كه هر يك حدود 3 متر عرض دارند. فضاي شبستانها به وسيله طاق و ضربي پوشش يافته و به وسيله رواق هايي به صحن مركزي مرتبط مي ­شود. در پشت شبستان غربي يك فضاي الحاقي در راستاي شبستان اصلي ساخته شده كه در فصول سرد سال به عنوان شبستان زمستاني از آن بهره مي ­برده ­اند. سقف اين تالار با طاق هاي لاچسبان پوشش يافته و در منتهي اليه جنوبي آن محرابي تعبيه شده است.

مسجد جامع جاجرم بر خلاف الگوي رايج مسجد سازي مناره ندارد و در مجموع نماي بيروني آن ساده و عاري از تزيين است. فقط بر پيشاني ايوان و در محل ورود به گنبدخانه چند كاشي فيروزه ­اي كتيبه دار وجود دارد كه به شدت آسيب ديده ­اند. به غير از اين بيشتر تزيينات در گنبد خانه تمركز يافته كه اغلب شامل تزيينات گچ بري، كاربندي ها، قطاربندي در قسمت محراب، لچكي ­ها و چند كتيبه است. در دوره ­هاي متاخر اسلامي (احتمالا صفوي) در برخي قسمت ها روي اندود گچ را با رنگ قرمز اخرايي تزيين كرده ­اند.

جهت صحن شمالي-جنوبي است و ضلع جنوبي آن از طريق يك ورودي بلند به فضاي گنبدخانه منتهي مي ­شود. محراب مسجد در ضلع جنوبي گنبدخانه، در ميانه ديوار جنوبي قرار گرفته و 235 سانتي متر ارتفاع و 85 سانتي­متر عمق دارد. گنبد دايره ­اي بنا به كمك چهار فيلپوش كه راس آنها به شكل تركش ­هاي خورشيدي تزيين شده بر فضاي مربعي گنبد خانه استوار شده است. در مركز عرقچين گنبد نقش يك ستاره 24 پر به طور برجسته كار شده است. مصالح بنا از خشت و گل، چوب، سنگ و ملاط گچ است كه به احتمال فراون در اصل پوشش كاشي داشته  كه امروزه به غير از بخش كوچكي  كه از آن ياد شد از بين رفته است. مسجد جامع جاجرم در چندين دوره مرمت شده و به نظر مي رسد در دوره تيموري تغييرات اساسي در آن به وجود آمده باشد؛ به نحوي كه شاكلۀ كلي آن نشان از معماري دوره تيموري دارد.

اعتماد السلطنه در مطلع الشمس بنا را اينگونه توصيف مي ­كند: بالاي اين صفه كه كتيبه مقصوره است سه آجر كاشي نصب شده در روي يك آجر سبز كه دو ثلث آن شكسته، نوشته شده است «توكلت» و در يك طرف «علي الله». در يك طرف و قيمابين صورتي شبيه به (مجمر) آويخته شده با خط سياهي است و در گوشه ديگر آجر نوشته است «خداي بر آن بنده مسلمان» و زير اين عبارت «در كار» و زير آن «بر عشر معروف» و زير آن «دهه محرم سنه» پايين تر از آن «تقبل الله منه». در آجر كاشي وسط با خط جلي برجسته لفظ يا احد نوشته شده است. در بالاي آجر سبز ديگر «لا اله الا الله محمد رسول الله» و در زير فاتحه الكتاب، بعد از آن سوره توحيد و در زير «بتاريخ بيستم ماه سنه سبع و سبيعن» و بعد از «سبعه و سبعين» كلمه لايقرا كه ظن قريب به يقين «خمسمائه» بوده و به نظر مي­رسد در يك طرف طول آجر نيز نوشته شده است ان الدين عند الاسلام و در طرف ديگر شهد الله انه لا اله الا هو و الملائكه و اولوالعلم قائماً بالقسط. اين آجرها را از محل ديگر به اينجا آورده و نصب كرده­اند حالا آ« محل خارج از مسجد بوده يا داخل الله اعلم...».

در حال حاضر كتيبه كاشي ­هاي ايوان جنوبي آسيب ديده و كلمه«خمسمائه» از بين رفته است. تحقيقات به عمل آمده در محل نشان مي ­دهد در سال هاي پيش مسجد كتيبه ­اي داشته كه اشعار روي آن تاريخ مرمت بنا را نشان مي ­داده است: توفيق ز حضرت واحد شد درويش علي ساعي اين مسجد شد تاريخ طلب نمودم از پير خرد گفتا ز غنچه هـ ساقط شد ماده تاريخ درج شده در بيت دوم(كلمه غنج) سال 1034 را به عنوان تاريخ مرمت بنا ذكر كرده است. احتمالا در نماي ايوان جنوبي مسجد كاشي ­هايي وجود داشته كه تاريخ احداث آن را نشان مي ­داده و بعدها از بين رفته است. سه كاشي كنوني نيز احتمالا به هنگام تعميرات از جاي اصلي جابه جا شده و از هم دور افتاده ­اند. اين كاشي ­ها كه اعتماد السلطنه نيز شرح مفصلي از آنها ارائه كرده از نظرتكنيك ساخت و رنگ لعاب با كاشي هايي كه زماني درون مقبره علي ابن مهزيار در شرق شهر جاجرم وجود داشته قابل مقايسه ­اند. بنابر اين تاريخ مذكور در آنها (557هـ) به زمان ساخت بنا ارتباطي ندارد.

تپه پهلوان

شماره ثبت در فهرست اثار ملي :16584

موقعيت:3 كيلومتري جنوب شرق جاجرم

تپه پهلوان يكي از مهم ترين و قديمي ترين محوطه هاي دوره پيش از تاريخ در خراسان شمالي است كه سابقه استقرار در آن به دوره نوسنگي و مس سنگي ،حدود هفت هزار سال قبل، مي رسد. مطالعات باستان شناسي در اين محوطه باستاني نشان داده تپه پهلوان به عنوان يك محوطه كارگاهي مربوط به توليد ابزارها و زيور آلات سنگي در بين ساير محوطه هاي باستاني استان از جايگاه ويژه اي برخوردار است.

آرامگاه خواجه علي بن مهزيار

شماره ثبت در فهرست آثار ملي : 16583

موقعيت: حومه شرقي جاجرم ، ابتداي جاده جاجرم - سبزوار

آرامگاه خواجه مهزيار از جمله آثار ارزشمند مذهبي - تاريخي شهرستان جاجرم به شمار مي ­رود كه ساخت آن را به دوره ايلخاني نسبت مي ­دهند. اين آرامگاه پلان چهارتاقي ساده  دارد كه در پاكار گنبد به صورت هشت ضلعي درآمده و نهايتاً به كمك چهار فيلپوش، گنبد بزرگي بر فراز آن ساخته شده است. ورودي بنا در ضلع شمالي قرار دارد كه در بالاي آن تزيينات مقرنس كاري به چشم مي خورد. براساس متون تاريخي، تا دورۀ قاجار فضاي داخلي بقعه و به ويژه مرقد تزيينات آجرهاي لعاب دار فيروزه اي با نقش برجستۀ آيات شريفۀ قرآني به خط ثلث و نقوش گياهي داشته كه بعدها از محل برداشته و به مقبره يارمحمد خان شادلو در بش قارداش منتقل و در آنجا نصب شده است. اين كاشي ها در حال حاضر در «گنجينه هنرهاي اسلامي» موزه ملي ايران به شماره ثبت 3278 نگهداري مي شوند. طبق برخي روايات مذهبي اين بنا مدفن ابولحسن علي بن مهزيار، از اعاظم اصحاب ائمۀ اطهار است. علي بن مهزيار از سوي امام رضا (ع) و امام جواد (ع) مقام نمايندگي و وكالت در نواحي جاجرم داشته و تأليفات و كتب متعدد از وي برجاي مانده است.

بناي شاهزاده ابراهيم دربند

شماره ثبت در فهرست آثار ملي: 11076

موقعيت: شهرستان جاجرم،1 كيلومتري شمال روستاي دربند

آرامگاه شاهزاده ابراهيم در يك كيلومتري شمال روستاي دربند از توابع بخش شوقان شهرستان جاجرم است. بناي امامزاده در دامنۀ شرقي تپه­اي قراردارد كه دربردارندۀ لايه­ هاي استقراري از قرون 8-7 تا دوره صفوي است. پلان اصلي بنا چهار ضلعي و متاثر از سبك چهار طاقي است ولي با الحاقات بعدي شكل دايره ­اي به خود گرفته است. در نماي خارجي بنا در طرفين هر ورودي يك مناره كوتاه تزييني ساخته شده است. در داخل ايوان هاي شرقي و شمالي آثار تزيينات گچ بري به شيوۀ قالبي وجود دارد. با وجودي كه كتيبه اي در بنا وجود ندارد و نيز نمي توان در متون تاريخي سند روشني از زمان ساخت بقعۀ شاهزاده ابراهيم به دست آورد، سبك معماري بنا و شيوۀ اجراي طاق و قوس ها معماري قرون 7 و 8 را به ذهن القاء مي كند. به اعتقاد اهالي، مدفن امامزاده ابراهيم، برادر امام رضا (ع) است.